Orzechy ziemne rosną pod ziemią, choć ich żółte kwiaty rozwijają się nad powierzchnią gleby. Odpowiada za to ginefor – wydłużająca się po zapyleniu szypułka, która zagina się w dół i wprowadza zalążnię do podłoża. Orzacha podziemna (Arachis hypogaea) jest przy tym rośliną strączkową, a nie orzechem w sensie botanicznym.
Dlaczego orzech ziemny rośnie pod ziemią?
Orzacha podziemna należy do rodziny bobowatych (Fabaceae), podobnie jak fasola, groch i łubin. To jednoroczna, niska roślina o pierzastych liściach i żółtych kwiatach motylkowych. Jej owocem jest strąk zawierający zwykle kilka nasion, które w handlu nazywamy fistaszkami lub orzeszkami ziemnymi.
Nazwa odnosi się więc nie do budowy „orzecha”, lecz do miejsca dojrzewania owocu. W przeciwieństwie do orzechów drzewnych strąki orzachy rozwijają się w glebie, zwykle kilka centymetrów pod jej powierzchnią.
Jak przebiega proces gineforu?
Najciekawszy etap wzrostu zaczyna się dopiero po kwitnieniu. Kwiat pojawia się nad ziemią, ale po zapyleniu jego dolna część nie pozostaje na powierzchni. Tworzy się ginefor, czyli wydłużająca się szypułka, która kieruje zalążnię ku podłożu.
Proces można przedstawić w czterech etapach:
- Kwitnienie – nad ziemią pojawiają się drobne, żółte kwiaty.
- Wydłużanie gineforu – po zapyleniu szypułka rośnie i stopniowo zagina się w dół.
- Wnikanie w glebę – ginefor wciska zalążnię w pulchne podłoże, zwykle na głębokość około 5–8 cm.
- Dojrzewanie strąka – pod ziemią zalążnia przekształca się w strąk z nasionami.
Dlatego zbioru nie przeprowadza się przez zrywanie owoców z pędów. Całą roślinę trzeba ostrożnie wykopać, ponieważ strąki są połączone z jej podziemną częścią.
Jak uprawiać orzechy ziemne w Polsce?
Uprawa jest możliwa, ale polski sezon wegetacyjny bywa zbyt krótki i chłodny, aby bezpośredni siew do gruntu dawał pewny rezultat. Roślina potrzebuje ciepła, światła i kilku miesięcy bez przymrozków, dlatego najlepiej rozpocząć od rozsady.
Nasiona wysiewa się w marcu lub kwietniu do pojedynczych doniczek. Podłoże powinno być lekkie, przepuszczalne i umiarkowanie wilgotne. Do kiełkowania potrzebna jest temperatura mniej więcej 23–27°C. Wschody mogą pojawić się po kilku dniach, choć w chłodniejszych warunkach trwają dłużej.
Stanowisko w ogrodzie powinno być słoneczne, ciepłe i osłonięte od wiatru. Najlepiej sprawdza się gleba żyzna, próchnicza oraz przepuszczalna, o pH około 6,0–6,5. Przed sadzeniem trzeba usunąć chwasty, spulchnić ziemię i wymieszać ją z dojrzałym kompostem. Ciężkie, zlewne podłoże utrudnia gineforom zagłębianie się i zwiększa ryzyko gnicia strąków.
Przy wyborze miejsca zwróć uwagę na podstawowe warunki wzrostu:
- Ciepłe, możliwie długo nasłonecznione stanowisko.
- Osłona przed silnym wiatrem i chłodnymi przeciągami.
- Przepuszczalna gleba, która nie zatrzymuje nadmiaru wody.
- Stała, umiarkowana wilgotność bez przesuszania i zalewania.
Do gruntu sadzi się zahartowaną rozsadę dopiero po ustąpieniu ryzyka przymrozków, najczęściej w drugiej połowie maja. W chłodniejszych rejonach kraju bezpieczniejsza może być uprawa w dużym pojemniku, tunelu foliowym albo szklarni. Pojemnik powinien być wystarczająco szeroki, aby ginefory mogły bez przeszkód dotrzeć do luźnej ziemi.
| Etap uprawy | Termin w Polsce | Najważniejsze działania |
|---|---|---|
| Przygotowanie rozsady | Marzec–kwiecień | Wysiew do doniczek, zapewnienie ciepła, światła i umiarkowanej wilgotności. |
| Sadzenie do gruntu | Druga połowa maja | Hartowanie roślin, sadzenie po przymrozkach i lekkie podlanie. |
| Kwitnienie i zawiązywanie strąków | Czerwiec–sierpień | Odchwaszczanie, podlewanie oraz podsypywanie pulchną ziemią. |
| Zbiory | Październik, czasem później | Wykopanie roślin, dosuszenie strąków i oddzielenie ich od pędów. |
Jak pielęgnować rośliny i kiedy je wykopać?
Kopczykowanie jest ważne, ponieważ ułatwia gineforom wejście w luźne podłoże. Gdy roślina zaczyna kwitnąć, delikatnie podsyp jej podstawę ziemią. Zabieg można powtórzyć, ale trzeba robić to ostrożnie, aby nie połamać szypułek ani nie uszkodzić młodych strąków.
W czasie sezonu pielęgnacja polega przede wszystkim na umiarkowanym podlewaniu, odchwaszczaniu i lekkim spulchnianiu gleby. Więcej wody rośliny potrzebują podczas kwitnienia i tworzenia gineforów, lecz podłoże nie może być stale mokre.
Najważniejsze czynności pielęgnacyjne to:
- Podlewaj wtedy, gdy wierzchnia warstwa gleby zaczyna przesychać, lecz nie dopuszczaj do zastojów wody.
- Usuwaj chwasty ręcznie, szczególnie blisko roślin, aby nie przeciąć gineforów.
- Po kwitnieniu podsypuj podstawę roślin pulchną ziemią.
- Spulchniaj podłoże delikatnie, bez naruszania podziemnych strąków.
Do zbioru roślina jest gotowa, gdy liście zaczynają żółknąć, a wzrost pędów wyraźnie zwalnia. Wykop ją widłami lub małą łopatą, podważając bryłę ziemi w pewnej odległości od łodygi. Po wyjęciu pozostaw całość w suchym i przewiewnym miejscu na kilka dni, aby strąki doschły. Dopiero później oddziel je od pędów.
Jakie nasiona nadają się do wysiewu?
Prażone, solone lub w inny sposób przetworzone fistaszki ze sklepu spożywczego nie nadają się do uprawy. Obróbka cieplna niszczy ich zdolność kiełkowania, a dodatkowa sól i przyprawy mogą uszkadzać nasiona oraz podłoże.
Do siewu kupuj nasiona opisane jako przeznaczone do uprawy, dostępne w sklepach ogrodniczych i specjalistycznych. Powinny być surowe, nieprażone i przechowywane w warunkach chroniących je przed wilgocią.
Największe szanse na plon daje połączenie wczesnej rozsady, bardzo ciepłego stanowiska, przepuszczalnej gleby i starannego kopczykowania. Wtedy roślina może przeprowadzić cały nietypowy cykl – od żółtego kwiatu nad ziemią do dojrzałego strąka ukrytego w podłożu.
