Zmęczenie, sucha skóra czy wypadanie włosów nie oznaczają automatycznie niedoboru witaminy E. U zdrowych osób, które jedzą różnorodnie, prawdziwy niedobór występuje rzadko. Gdy się pojawia, zwykle wynika nie z samej diety, lecz z zaburzeń wchłaniania tłuszczów.
Jakie są objawy niedoboru witaminy E?
Witamina E to grupa związków, do których należą tokoferole i tokotrienole. Najważniejszą biologicznie formą dla człowieka jest alfa-tokoferol. Jako substancja rozpuszczalna w tłuszczach uczestniczy w ochronie błon komórkowych przed stresem oksydacyjnym. Do prawidłowego wchłaniania potrzebuje między innymi obecności tłuszczu oraz sprawnego trawienia.
Objawy niedoboru pojawiają się zwykle przy długotrwałym i znacznym obniżeniu stężenia witaminy. Najbardziej charakterystyczne są zaburzenia neurologiczne i mięśniowe, a nie dolegliwości skórne. Możliwe symptomy obejmują:
- zaburzenia koordynacji ruchowej, problemy z równowagą i chodzeniem;
- drżenie rąk, mrowienie lub drętwienie kończyn związane z neuropatią obwodową;
- osłabienie siły i zwiększoną męczliwość mięśni, niekiedy także skurcze;
- pogorszenie widzenia, zwłaszcza gdy niedobór utrzymuje się przez dłuższy czas;
- większą podatność na infekcje lub wolniejszy powrót do zdrowia;
- suchość skóry, wolniejsze gojenie ran i wypadanie włosów, choć są to objawy mało swoiste.
Zmęczenie, problemy z koncentracją, suchość skóry i osłabienie włosów znacznie częściej mają inne przyczyny, na przykład niedobór żelaza, zaburzenia pracy tarczycy, odwodnienie, choroby skóry lub niewystarczającą podaż energii. Sam wygląd skóry nie pozwala więc rozpoznać braku witaminy E.
| Objaw | Znaczenie kliniczne przy niedoborze witaminy E | Inne częste przyczyny |
|---|---|---|
| Zaburzenia równowagi i koordynacji | Możliwe uszkodzenie układu nerwowego przy długotrwałym niedoborze | Choroby neurologiczne, zaburzenia błędnika, działania leków |
| Mrowienie i drętwienie kończyn | Możliwa neuropatia obwodowa | Cukrzyca, niedobór witaminy B12, ucisk nerwów |
| Osłabienie mięśni | Zaburzenie funkcji mięśni i nerwów | Niedobór magnezu, infekcja, brak snu, choroby mięśni |
| Sucha skóra i wolniejsze gojenie | Możliwy objaw towarzyszący, ale mało charakterystyczny | Choroby dermatologiczne, odwodnienie, niedoczynność tarczycy |
| Pogorszenie widzenia | Możliwe zajęcie struktur nerwowych oka przy ciężkim niedoborze | Wady wzroku, choroby siatkówki, jaskra, cukrzyca |
Nowe zaburzenia równowagi, trudności w chodzeniu, narastające drżenie lub wyraźne osłabienie mięśni wymagają konsultacji lekarskiej. Nie należy tłumaczyć ich samodzielnie niedoborem witaminy E.
Dlaczego dochodzi do niedoboru witaminy E?
Witamina E występuje w wielu produktach spożywczych, dlatego jej niedobór wynikający wyłącznie z jadłospisu jest rzadki. Większe znaczenie mają sytuacje, w których organizm nie trawi lub nie wchłania tłuszczów. Żółć pomaga emulgować tłuszcze i tworzyć struktury umożliwiające wchłanianie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach. Gdy ten proces jest zaburzony, obniża się także przyswajanie tokoferoli.
Do grup, u których ryzyko niedoboru jest większe, należą:
- osoby z celiakią, chorobą Leśniowskiego-Crohna lub innymi chorobami jelit powodującymi zaburzenia wchłaniania;
- pacjenci z mukowiscydozą, przewlekłym zapaleniem trzustki albo chorobami wątroby i dróg żółciowych;
- osoby po rozległej resekcji jelita, z zespołem krótkiego jelita lub po niektórych operacjach przewodu pokarmowego;
- wcześniaki i noworodki z małą masą urodzeniową;
- osoby stosujące przez długi czas bardzo restrykcyjną dietę ubogą w tłuszcze i produkty roślinne;
- osoby z zaburzeniami odżywiania lub uzależnieniem od alkoholu.
Wrodzone zaburzenia transportu i metabolizmu alfa-tokoferolu również mogą prowadzić do niedoboru. W takiej sytuacji objawy neurologiczne mogą rozwijać się stopniowo. Sama zmiana jadłospisu nie rozwiązuje wtedy problemu, ponieważ przyczyną jest sposób wykorzystywania lub transportowania witaminy w organizmie.
Jak potwierdzić niedobór?
Rozpoznanie opiera się na objawach, historii chorób, ocenie sposobu żywienia oraz badaniach laboratoryjnych. Najważniejszym badaniem jest oznaczenie stężenia witaminy E w surowicy. Wynik lekarz interpretuje razem z innymi parametrami, ponieważ poziom witaminy może zależeć między innymi od stężenia lipidów we krwi.
- Zapisz objawy, czas ich trwania oraz informację o chorobach przewodu pokarmowego, wątroby i trzustki.
- Umów konsultację lekarską, szczególnie gdy występują zaburzenia równowagi, drżenie, mrowienie lub osłabienie mięśni.
- Wykonaj zalecone oznaczenie witaminy E w surowicy oraz inne badania wskazane przez lekarza.
- Nie rozpoczynaj wysokodawkowej suplementacji przed pobraniem materiału i ustaleniem przyczyny dolegliwości.
W zależności od objawów lekarz może zlecić także badanie neurologiczne, ocenę funkcji mięśni lub konsultację okulistyczną. Nie są to testy potwierdzające sam niedobór, lecz pomagają ocenić jego możliwe skutki i wykluczyć inne choroby.
Jak bezpiecznie uzupełniać witaminę E?
Podstawą jest urozmaicona dieta zawierająca naturalne źródła tokoferoli. Są to przede wszystkim oleje roślinne, orzechy, nasiona, awokado oraz zielone warzywa liściaste:
- olej z kiełków pszenicy, olej słonecznikowy, rzepakowy i oliwa z oliwek;
- migdały, orzechy laskowe, włoskie oraz nasiona słonecznika;
- awokado i produkty pełnoziarniste;
- szpinak, jarmuż, boćwina i inne zielone warzywa liściaste;
- niektóre ryby, jaja i produkty mleczne, które dostarczają mniejszych ilości witaminy E.
Dodatek niewielkiej ilości tłuszczu do posiłku ułatwia wchłanianie witaminy E. Nie oznacza to jednak, że należy zwiększać ilość tłuszczu bez ograniczeń. W przypadku celiakii, mukowiscydozy, chorób trzustki lub dróg żółciowych leczenie przyczyny jest równie ważne jak uzupełnianie samej witaminy.
Suplementację stosuje się przede wszystkim przy potwierdzonym niedoborze albo w sytuacjach, w których lekarz oceni ryzyko jako istotne. Dawka i forma preparatu zależą od wieku, wyników badań, choroby podstawowej oraz możliwości wchłaniania. Nie należy traktować preparatów o wysokiej zawartości tokoferolu jako środka profilaktycznego „na wszelki wypadek”.
Witamina E może nasilać ryzyko krwawień i wpływać na działanie witaminy K oraz leków przeciwkrzepliwych i przeciwpłytkowych. Osoby przyjmujące warfarynę, acenokumarol, leki przeciwpłytkowe lub inne preparaty wpływające na krzepnięcie powinny skonsultować suplementację z lekarzem. Dotyczy to także osób przed zabiegiem, kobiet w ciąży i karmiących piersią oraz dzieci. Pojawienie się łatwych siniaków, krwawień z nosa lub innych nietypowych krwawień podczas stosowania suplementu wymaga szybkiego kontaktu z lekarzem.
Przy objawach neurologicznych lub współistniejącej chorobie zaburzającej wchłanianie nie warto zaczynać od samodzielnego preparatu. Najbezpieczniejszym następnym krokiem jest konsultacja, oznaczenie stężenia witaminy E i ocena przyczyny problemu.
Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie negatywne skutki wdrożonych zaleceń. Zawsze zasięgnij opinii specjalisty medycyny w powyższym zakresie.
